Giữa vùng đất Bình Định giàu truyền thống văn hóa và làng nghề thủ công, gốm Vân Sơn là một trong những di sản nghề nghiệp mang đậm dấu ấn thời gian. Trải qua hàng trăm năm tồn tại, những sản phẩm gốm mộc mạc với sắc đỏ đặc trưng không chỉ phục vụ đời sống sinh hoạt của người dân mà còn phản ánh sự khéo léo, cần cù của nhiều thế hệ nghệ nhân. Dù đối mặt với không ít khó khăn trước sự thay đổi của thị trường hiện đại, làng gốm Vân Sơn vẫn âm thầm giữ lửa nghề, góp phần bảo tồn nét đẹp văn hóa truyền thống của vùng đất An Nhơn, Bình Định.
Lịch sử hình thành và phát triển của làng gốm Vân Sơn
Làng gốm Vân Sơn thuộc thôn Nhạn Tháp, xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định, là một trong những làng nghề truyền thống lâu đời của miền Trung. Theo nhiều tư liệu, nghề làm gốm tại đây đã tồn tại hơn 300 năm, gắn liền với quá trình khai phá và phát triển của cư dân địa phương. Ban đầu, hoạt động sản xuất tập trung tại khu vực xóm An Xuân thuộc thôn Nhạn Tháp. Tuy nhiên, do nguồn đất sét chất lượng cao dần cạn kiệt, người dân đã di chuyển đến vùng nguyên liệu mới và hình thành nên làng gốm Vân Sơn như ngày nay.
Trải qua nhiều thế hệ, nghề gốm không chỉ trở thành nguồn sinh kế quan trọng mà còn là niềm tự hào của người dân địa phương. Những sản phẩm như lu, chum, nồi đất hay chậu cảnh từng được tiêu thụ rộng rãi tại Bình Định và nhiều tỉnh thành lân cận. Dù chịu tác động của quá trình công nghiệp hóa và sự cạnh tranh từ các vật liệu hiện đại, làng gốm Vân Sơn vẫn được gìn giữ nhờ tâm huyết của các nghệ nhân. Chính sự bền bỉ ấy đã góp phần bảo tồn một nét đẹp văn hóa đặc sắc của vùng đất An Nhơn suốt hàng trăm năm qua.
Xem thêm: Nón lá Gò Găng, nét đẹp của làng nghề truyền thống lâu đời
Các sản phẩm gốm tại Vân Sơn được tạo ra như thế nào?
Để tạo nên những sản phẩm gốm mang sắc đỏ đặc trưng, người thợ làng gốm Vân Sơn phải trải qua nhiều công đoạn thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm lâu năm. Cụ thể:
Lựa chọn và xử lý nguyên liệu đất sét
Đất sét là yếu tố quan trọng quyết định chất lượng của mỗi sản phẩm gốm Vân Sơn. Người thợ thường lựa chọn những lớp đất nằm sâu dưới mặt đất vì có độ dẻo và độ kết dính cao hơn. Sau khi khai thác, đất được mang về phơi khô, đập nhỏ và loại bỏ các tạp chất như sỏi, rễ cây hay cát thô. Công đoạn nhào và trộn đất được thực hiện rất kỹ nhằm giúp nguyên liệu đạt độ đồng nhất, dễ tạo hình và hạn chế tình trạng nứt vỡ trong quá trình nung. Đây là bước đầu tiên nhưng đóng vai trò nền tảng cho toàn bộ quá trình sản xuất gốm.
Tạo hình sản phẩm bằng phương pháp thủ công
Khi đất sét đã đạt yêu cầu, người thợ bắt đầu tạo hình sản phẩm trên bàn xoay truyền thống. Bằng đôi bàn tay khéo léo và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm, họ nắn chỉnh từng đường nét để tạo nên các sản phẩm như lu nước, chum, nồi đất, chậu cảnh hay các vật dụng trang trí. Đối với những sản phẩm có hoa văn, người thợ sẽ tiếp tục dùng các dụng cụ chuyên dụng để khắc hoặc trang trí thủ công. Công đoạn này đòi hỏi sự tập trung cao độ bởi chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể làm ảnh hưởng đến hình dáng và tính thẩm mỹ của sản phẩm.
Hong khô và chuẩn bị trước khi nung
Sau khi hoàn thành tạo hình, các sản phẩm gốm chưa thể đưa vào lò nung ngay mà cần được hong khô tự nhiên. Tùy theo kích thước và điều kiện thời tiết, thời gian hong có thể kéo dài từ vài ngày đến hơn một tuần. Mục đích của công đoạn này là giúp hơi nước trong đất sét thoát ra từ từ, hạn chế nguy cơ nứt hoặc biến dạng khi gặp nhiệt độ cao. Trong quá trình hong khô, người thợ cũng kiểm tra kỹ từng sản phẩm để phát hiện và chỉnh sửa những lỗi nhỏ trước khi bước vào giai đoạn nung.
Nghệ thuật “trồng lò” và nung gốm
Nung gốm được xem là công đoạn quan trọng nhất trong quá trình sản xuất. Trước khi đốt lò, người thợ phải thực hiện kỹ thuật “trồng lò”, tức là sắp xếp các sản phẩm trong lò sao cho khoa học và tận dụng tối đa không gian. Những món đồ nhỏ thường được đặt bên trong các sản phẩm lớn hơn để tiết kiệm diện tích nhưng vẫn đảm bảo nhiệt lượng lưu thông đều. Lò nung truyền thống được đốt liên tục trong nhiều giờ bằng nhiên liệu tự nhiên, tạo nên màu đỏ đất nung đặc trưng của gốm Vân Sơn. Thành công của công đoạn này phụ thuộc rất lớn vào kinh nghiệm và tay nghề của người nghệ nhân.
Hướng đi mới cho gốm Vân Sơn trong thời hiện đại
Trước sự thay đổi của nhu cầu tiêu dùng và sự cạnh tranh từ các vật liệu hiện đại như nhựa, kim loại hay gốm công nghiệp, làng gốm Vân Sơn đang từng bước tìm kiếm những hướng đi mới để duy trì và phát triển nghề truyền thống. Thay vì chỉ tập trung vào các sản phẩm gia dụng quen thuộc như lu, chum hay nồi đất, nhiều cơ sở sản xuất đã mở rộng sang các mặt hàng trang trí, chậu cây cảnh, đồ lưu niệm và sản phẩm thủ công mỹ nghệ có giá trị thẩm mỹ cao hơn. Sự đổi mới về mẫu mã và công năng sử dụng giúp gốm Vân Sơn tiếp cận nhiều nhóm khách hàng hơn, đặc biệt là những người yêu thích các sản phẩm mang phong cách mộc mạc, gần gũi với thiên nhiên.
Bên cạnh việc cải tiến sản phẩm, phát triển du lịch trải nghiệm làng nghề cũng được xem là hướng đi đầy tiềm năng. Du khách có thể tham quan quy trình làm gốm, trực tiếp tạo hình sản phẩm và tìm hiểu về lịch sử làng nghề lâu đời của địa phương. Sự kết hợp giữa bảo tồn giá trị truyền thống với đổi mới sáng tạo không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân mà còn mở ra cơ hội để gốm Vân Sơn tiếp tục khẳng định vị thế trong đời sống hiện đại.
Xem thêm: Chùa Ông Núi, khám phá nét đẹp văn hóa tâm linh Bình Định
Lời kết
Gốm Vân Sơn không chỉ là một sản phẩm thủ công truyền thống mà còn là minh chứng cho sự sáng tạo, cần cù và tinh thần gìn giữ nghề của người dân Bình Định qua nhiều thế hệ. Trải qua hàng trăm năm phát triển, làng gốm vẫn lưu giữ được những giá trị văn hóa đặc sắc cùng kỹ thuật chế tác mang đậm bản sắc địa phương. Dù đứng trước nhiều thách thức của thời đại mới, những nỗ lực đổi mới sản phẩm và phát triển du lịch làng nghề đang mở ra cơ hội để gốm Vân Sơn tiếp tục tồn tại, phát triển và lan tỏa vẻ đẹp mộc mạc của mình đến với nhiều người hơn trong tương lai.
